Heermoes (Equisetum arvense L. Equisetaceae)

Heermoes (Equisetum arvense L. Equisetaceae)

Heermoes (Equisetum arvense L. Equisetaceae)

De wetenschappelijke naam komt van de Latijnse woorden equus = paard en seta = borstel, arvense = van de akker: akkerpaardenstaart. De herkomst van de Nederlandse naam is niet duidelijk. Dat heermoes een wijdverspreid onkruid was, merken we aan de vele volksnamen. Die volksnamen vertellen ons ook heel wat over het gebruik van heermoes, het uitzicht en aanvoelen en de eigenschappen. Enkele voorbeelden van volksnamen: vossestaart, kattestaart, toverkruid, tinkruid, schuurbies, schaafstro, akkerpest, onnijt, onneet, koevergif, roebol, rouwbol, ruigebol,… (bol = oude benaming voor onkruid). Heermoes is een nakomertje van een oud geslacht van reuzen (30 m hoog) van 300 miljoen jaren geleden, de Carboonbossen. De paardestaartwouden van toen zijn nu de steenkoolmijnen. Er zijn ook vele afdrukken van gevonden in afzettingsgesteenten. Deze plant is een brug tussen de oudste vormen van plantaardig leven en onze moderne planten. Nu nog kan men reuzepaardestaart vinden van 6 meter hoog in het Amazonewoud.

Eens heermoes in de tuin …

Heermoes komt voor in Europa, West-Azië, Noord-Amerika, Noorden Zuid Afrika. Zoals de varens en wolfsklauwen behoren ze tot de onderafdeling van de vaatcryptogamen. Deze bezitten wel echte wortels maar geen bloemen en dus ook geen zaden. Heermoes is algemeen langs wegen en tussen gras. Op zandige akkers en op leemachtige zandgrond. De wortel gaat tot 2 m diep. De plant verkiest een vochtige bodem rijk aan klei en silicium. 40% van onze aardkorst bestaat uit silicium, voornamelijk onder de vorm van kwarts in de rotsen, als zeezand, in vulkanische gesteenten en onder verschillende andere vormen zoals opaal.

Voortplanting

Heermoes is een doorlevende plant die ondergronds overwintert met een soort knolletjes aan de wortels. De wortelstok zit diep in de grond. In april komt een lichtbruine stengel van ongeveer 20 cm boven. Die dient uitsluitend voor de voortplanting. Hij heeft geen chlorofyl. Bovenop groeit een soort aar, die bezet is met schubben die op steeltjes staan. Het zijn eigenlijk sporendeksels waaronder in zes doosjes ontelbare sporen rijpen. De sporenbolletjes bezitten 4 armen die bij nat weer stijf om de bolletjes heen gevouwen zijn. Bij droog weer gaan ze zich min of meer spiraalsgewijs uitspreiden. Dan is de spore klaar voor de reis. De sporen worden verspreid met de wind. Op een gunstig plekje groeit daaruit dan een mannelijke of een vrouwelijke voorkiem. Als de bodem vochtig genoeg is zullen de zaadcellen die uit de mannelijke voorkiem te voorschijn komen, al zwemmend proberen de eiflesjes te bereiken op de vrouwelijke voorkiem. Door samensmelting ontstaat een nieuwe paardestaart. Eind april, begin mei, als de vruchtbare stengel verwelkt is, komt de onvruchtbare, groene stengel boven. De groene haren vormen op regelmatige afstanden kransen van 6 à 12 zijtakken, die de bladeren vertegenwoordigen. De plant is als een ruggewervel opgebouwd uit verscheidene, min of meer losse, holle geledingen die men uit elkaar kan nemen en weer terug opbouwen. Het eerste lid van de zijtakken is duidelijk langer dan de bijhorende schede (=onderscheid met Lidrus).

Mineralisatie: bodem en lichaam

Ongeveer 90% van het silicium dat de plant bevat zet zich af in de buitenste wanden en migreert langzaam tot in de binnenste plantregionen. Deze mineralisatie verschaft de plant haar stevigheid en vormt een bescherming tegen fysische factoren zoals wind, water, e.d…. De overige 10% is oplosbaar. Deze is immers gebonden aan suikers, vetten en eiwitten of onder colloïdale vorm aanwezig in de cellen. Enkel deze oplosbare fractie kan gebruikt worden door ons organisme. Als je de randen van de bladeren onder een vergrootglas bekijkt zie je de kleine siliciumkristallen. Uit dergelijke kristallen zijn de edelstenen kwarts, amethyst, agaat en opaal gevormd. Heermoes bevat grote hoeveelheden mineralen (15 verschillende) waaronder een hoog percentage silicium (de as bevat tot 80%), waarvan slechts 10% oplosbaar. Mangaan en kalium zijn ook in hoge doses aanwezig. Daarnaast calcium, potassium, sodium, ijzer, zwavel, zink en magnesium. Als je van boven naar beneden langs de stengel strijkt voelt dat ruw aan door het hoge gehalte aan kiezelzuur van de celwanden. Verder bevat heermoes bitterstof, saponinen, looistof, organische zuren (appel-, zuring- en pectinezuur), en flavonoïdglycosiden. Een heel complex alkaloïden o.a. equisetonine dat in grote hoeveelheden giftig kan zijn voor het vee.

Heermoes op tafel?

De jonge, groene scheuten kunnen in de sla. In onze streken werden in vroegere eeuwen tijdens de vastentijd de jonge scheuten gekookt, in bloem gerold en dan in olie gebakken in de pan. Een bosje kan meekoken in de soep en daarna uitgehaald worden. In het Noorden zouden scheuten in azijn worden geconfijt en dan in deegwaren gemengd. Je kan heermoes drogen en vermalen om zo te gebruiken in de keuken. Voor onderhoud van keukengerei, potten en pannen werd een nauw familielid nl. Equisetum hyemale = Schaafstro, gebruikt om mee te schuren omwille van zijn ruigheid. In de steden werd het verkocht aan tinbewerkers, schilders, timmerlui, e.d. Het verving onze huidige metalen sponsjes, schuurpapier en soms een vijl.

Signaalplant

Voor de tuin is heermoes niet onbelangrijk. Grond zonder heermoes noemde men vroeger ‘Goedenaard’, grond waarop heermoes groeide: ‘Kwadenaard’. Nochtans bevat heermoes veel mineralen wat goed is voor de composthoop en voor de grond waarop je heermoes laat verteren. Hij haalt de mineralen zeer diep vanuit de grond naar boven. Maar heermoes geeft wel het signaal dat er iets mis is met de grond. Misschien groeit heermoes weelderig op grond die arm is aan mineralen in een poging zoveel mogelijk  mineralen naar boven te halen om het evenwicht te herstellen. Daarom is het goed heermoes die je uittrekt ter plekke te laten liggen. Het vergaat als asse en aangezien de groene stengel onvruchtbaar is, stelt er zich geen probleem van uitzaaien.   Deze tekst is eerder verschenen in ‘De Sapstroom’, een trimestrieel contactblad van Yggdrasil. Meer informatie vindt u hier: Een didactisch-ecologische ontmoetingsplaats.


Volgende Stap? Schrijf u in voor email updates, zo wordt u automatisch op de hoogte gehouden van elk nieuw bericht!

About Frank Anrijs

Al enkele jaren ben ik bezig met natuurlijk tuinieren en gezonde voeding. Natuurlijk en gezond tuinieren in samenwerking met en naar het voorbeeld van de natuur.

U kunt vele artikels over de Natuurlijke Moestuin lezen via volgende link: GRATIS artikels.

Comments

  1. Germa says:

    Dank je wel Frank voor dit stuk over heermoes.
    Het gaat vanaf nu niet meer in de vuilniszak mee naar huis….ik was bang dat het anders in grote getale terug zou komen….maar ik laat het vanaf nu ter plekke liggen als voeding voor de grond.

    Groetjes van Germa

  2. Frank Anrijs says:

    Dag Germa,

    we doen deze ook nooit meer weg. Gewoon uittrekken en laten vallen, gemakkelijker kan niet hé 🙂

  3. Germa says:

    Kan inderdaad niet gemakkelijker….scheelt me een hoop gesjouw 🙂

  4. Ivy Dillen says:

    Mijn achtertuin staat er vol mee. Het komt gewoon tussen de stenen van het pad door en laat zich niet verdringen. Nu is het daar nooit de bedoeling geweest om te gaan tuinieren. Ik heb er enkel kippen zitten, maar voor meer is er geen plaats. Vandaar dat ik het gewoon zijn gang liet gaan, behalve daar waar ik niet meer door geraakte. Ik denk dat ik wat er nu nog staat dan toch maar ga uittrekken en als mulch gebruiken in mijn permatuintje in Westerlo. Bedankt voor dit artikel. Ik wist wel dat Moeder Natuur er een reden voor had om zo overvloedig veel heermoes te laten groeien waar het geen kwaad kan maar waar het wel kan geplukt en elders gebruikt worden.

  5. Equisetum arvense word ook medicinaal ingezet doordat het zo rijk is aan o.a. silicium.
    -Het bevordert de aanmaak, herstel en souplesse van bindweefsel (botten, kraakbeen,gewrichtsbanden, haar,huid,…)
    -Het verstevigt en versoepelt elastische weefsels van longen, hart- en bloedvaten
    -Bevordert wondgenezing
    -Algemeen remineraliserend
    -…

    Medicinaal word wel meestal gebruik gemaakt van een voedingssupplement waarin gestabiliseerd orthosiliciumzuur zit, wat wel zeer goeg opgenomen word in het lichaam. Als verse plant kan het enkel voldoende opgenomen worden door mensen met een “sterke maag” ( voldoende maagzuur).

    Kleine aanvulling voor een ondergewaardeerde plant 🙂

  6. van den bossche veronique says:

    Ik vraag me af of heermoes groeit in de Ardennen???Heb dat hier nog niet gezien!
    Ik heb het in ieder geval niet in de mijn tuin.

  7. Wat de nederlandse naam betreft: http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/heermoes:

  8. mieke vanderhaeghen says:

    heermoes kan je ook perfect laten drogen, fijn wrijven en toevoegen aan het gewone strooizout ev met nog enkele andere fijngemalen gedroogde kruiden
    heb je ineens kruidenzout

  9. Mijn interesse is zeker gewekt 🙂 Blijkbaar is er wel wat onderscheidings-vermogen aangewezen voor je deze oertelg mee aan tafel uitnodigd. Goeie tips om hem niet te verwarren met zijn giftige neefjes las ik hier: http://annetanne.be/kruidenklets/uit-de-kruidenmand/kruiden-a-j/equisetum-arvense-heermoes/

  10. Frank Anrijs says:

    Bedankt Mieke en Peter,

    ik ga het artikel nog moeten herschrijven als het zo verder gaat 🙂

  11. Oei, dan is er iets mis met mijn tuin, want hier groeit het een beetje overal … of misschien dat mijn tuin me probeert te vertellen dat het eindelijk tijd is om van klassiek tuinieren over te stappen op natuurlijk tuinieren ? 🙂 In ieder geval, ik dacht dat we goede bodem hadden … misschien toch ook niet.

  12. Je zou heermoes ook kunnen gebruiken als verfplant voor bijvoorbeeld wol en andere dierlijke vezels. Met aluin zou er een zacht roze tevoorschijn moeten komen. Zodra mijn portemonnee het toelaat om aluin en nieuwe wol te bestellen ga ik dit proberen.

    (overigens eerder met wortelloof en met zuring succesvol wol geverfd).

  13. diederik says:

    Hoi hoi is Heermoes echt eetbaar ? als ik het hier thuis vertel kijken ze me allemaal met grote ogen aan -)

  14. Heermoes of Paardenstaart gebruiken als thee. Ik begin de dag met een warme kop heermoes thee. Het heeft een bloedstillende kracht, is goed bij blaasontstekingen, nierkwalen, chronische bronchitis, reuma, jicht, et cetera volgens Maria Treben. Je kunt er tinctuur of thee van maken, het gebruiken voor compressen, een brijomslag of voor een zitbad. Heermoes is door zijn kiezelzuur een geneeskrachtige plant.

Trackbacks

  1. […] heb het natuurlijk over Heermoes, het onkruid dat rond deze periode volop aan het opkomen is. Op zich is het een nuttig kruid met verscheidene toepassingen, maar ik begrijp volkomen dat de […]

Speak Your Mind

*